spreuk van de week: "We can't solve problems by using the
same kind of thinking we used when we created them." Albert
Einstein
Afscheid
Soms kan de emotie je opeens overvallen.
Laatst had ik dat, toen ik op de televisie Joris Linsen (in
zijn programma
Hello
Goodbye) op Schiphol een Surinaamse familie zag interviewen,
die oma wegbracht voor de vlucht naar Paramaribo. De vrouw was
al heel oud, over de negentig, en nog helemaal bij de pinken.
Haar gerimpelde bruine kopje werd bekroond door wit kroeshaar
en haar neus werd bezeten door een bril met enorme glazen. Ze
gaf nog snedige antwoorden aan de interviewer. Omringd was ze
door een hele club familie, dochters, zonen, kleindochters en
kleinzonen en een flink aantal achterkleinkinderen. Allemaal
stonden ze in tranen om hun geliefde omaatje heen; het was duidelijk,
dat ze terugging naar Suriname om daar in haar land van herkomst
te sterven.
Het duurde niet lang of ik of ook mijn borst zwol van een diep
verdriet, waterlanders liepen over de wangen, alsof ik mijn
eigen oma zag vertrekken, voorgoed, om haar nooit meer terug
te zien.
En eigenlijk was dat ook zo. Het Surinaamse omaatje leek op
mijn eigen oma, de moeder van mijn moeder. Ze had ook een vrij
donkere huid, bijna wit kroeshaar en grote diepbruine joodse
ogen. In haar laatste jaren, toen ze bijna negentig was, had
ze een bril op met sterke glazen , waarachter grote koeienogen
mij trouwhartig aankeken. Sterk vermagerd, uitgemergeld, zat
ze in haar leunstoel in de serre van het huis in Scheveningen,
te wachten op de dood. De stoel tegenover haar was al jaren
door haar man, mijn grootvader, verlaten. Af en toe kwam ik
op bezoek, het was begin zeventiger jaren in de periode dat
ik aan opiaten was verslaafd om onbegrepen innerlijke pijnen
te verdoven; een goed deel van mijn inkomen ging daaraan op.
Die bezoeken aan mijn grootmoeder waren beladen met schandalig
opportunistische bedoelingen haar te bewegen mij geld te geven
of te lenen. Altijd deed ze dat, want ik was haar lievelingskleinzoon.
Dat komt omdat wij samen in het jappenkamp zaten.
Wie drieën, grootmoeder, toen al om en bij de zestig, mijn
moeder, amper twintig, en ik, een kleuter, zaten samen in een
aantal kampen op Java. Mijn moeder moest zwaar werk doen, slavenarbeid,
en werd soms dagenlang gestraft of ze lag weken in een ziekenbarak.
Later zei ze tegen mij: 'voor mij was het een geluk, dat grootmoeder
bij ons was; omdat zij te oud was, werd ze door de Jap steeds
ontzien, als er narigheid was. Zodoende kon ze steeds op jou
passen. Daardoor heeft ze ook steeds voor jou een ander (en
heviger) gevoel gehad, dan voor de andere kleinkinderen. En
kon je in haar ogen geen kwaad doen'.
Die beschrijving is denk ik een understatement: in hevige momenten
van angst, verbijstering, verwarring, verlating had ik toch
nog altijd mijn grootmoeder, ze was de constante factor, een
plaats van troost, een baken van vertrouwdheid. In het najaar
van 1945 waren wij weer in Bandung teruggekeerd, grootmoeder
was maar net aan de dood ontsnapt en lag in het ziekenhuis..
In de maand december konden mijn moeder en ik onverwacht uit
Bandung vertrekken naar mijn vader in India. Spoorslags en in
aller ijl werden wij in een legertruck geladen en in convooi
door gevaarlijk gebied naar het vliegveld gebracht, waar de
Dakota stond die ons naar Batavia zou brengen. Tijd voor een
uitgebreid afscheid was er niet. Plotseling weg van mijn grootmoeder
moet ik gedacht hebben, dat vertrouwde gezicht zal ik nooit
meer terugzien, die lieve oma met haar grote, bezorgde bruine
ogen, boordevol onvoorwaardelijke liefde, voor altijd gaan wij
weg van haar; als kleuter had ik nog maar een heel beperkte
tijdshorizon.
Ik kan mij dat overhaaste vertrek niet in beelden herinneren,
maar als een pijnlijke gevoelslaag moet het naar de diepte zijn
gezonken. Een onbegrepen pijn die ik later weer met opium trachtte
te lenigen.
Nu
meer dan zestig jaar later stromen de tranen over dat afscheid.
8 sept 2008
Noam
Chomsky en Israël
Laatst zag ik een interview met Noam Chomsky, de beroemde linguist
en politieke criticaster van Israel en de USA. Ik verbaasde
mij over zijn rabiate kritiek op Israel, temeer daar hij stelde
dat hij in zijn jeugd een zionistische activist was; verder
stelde hij, dat zionisme inhield, dat je tegen een Joodse staat
was. Daarom heb ik - zij het snel en oppervlakkig - op internet
wat bij elkaar gesurfed vanuit de vraag hoe dat nu zat met Chomsky
en het zionisme. Veel info vond ik op een site
van het MIT.
Dat
gaf een kijkje in de complexe wereld van Joodse zionistische
groepen voor en vlak na de Tweede Wereldoorlog in de Verenigde
Staten en het toenmalige Palestina. En dan blijkt hoe de meeste
zionistische groepen in die jaren diep geworteld waren in het
socialisme en dan vooral het communisme in zijn verschilde gedaanten,
Trotskisme, Leninisme, Stalinisme en ook anarchisme. Een van
die groepen, die vooral aan de amerikaanse universiteiten floreerde
was 'Avukah' (fakkel), een andere was 'Hashomer Hatzair', die
in vele landen en ook in de US veel aanhang had. In die groepen
was het socialistische ideaal belangrijker dan Joods nationalisme,
dat zelfs afgewezen werd als een kapitalistische uitwas.
In het spectrum van opvattingen was aan de ene pool nog wel
plaats voor een Joodse staat in Palestina, maar dan op socialistische
basis met een bevolking waarin Joden en Arabieren geheel gelijkwaardig
zouden samenwerken. Aan de andere pool was men tegen een Joods
karakter van de natie: het zou een neutrale staat moeten zijn
voor zowel Joden als Arabieren. Er was vooral voor de oorlog
- ondanks de toen al bestaande spanningen en terroristische
voorvallen - nog hooggestemd idealisme over hoe een Joodse voorhoede
de Arabieren uit hun feodale toestand zouden kunnen bevrijden.
Chomsky was geen lid van deze groeperingen maar er wel aan gelieerd
en erdoor beinvloed door zijn intellectuele vrienden.
Toen de staat Israël werd gesticht in 1947/1948 was hij
tegen. Hij was bang dat de socialistische instellingen zouden
verdwijnen en dat het binationale karakter van Palestina geen
kans meer zou maken en zou wijken voor een overheersend Joodse
en door de Joodse religie bepaalde staat. Toen hij korte tijd
in Israël woonde, in 1953 en dacht over vestiging aldaar,
zag hij dat niet-Joden makkelijk gemarginaliseerd werden.
Tot zover deze inventarisatie van Chomsky's zionistische achtergrond.
Gezien Chomsky's uitlatingen in het vermelde interview lijkt
het of hij de anarchistisch-zionistische idealen uit begin-veertiger
jaren van de vorige eeuw nog onveranderd als meetlat gebruikt
om de staat Israël te beoordelen.
Al in december 1947 sloeg het uur van het compromis: toen de
onafhankelijkheidsverklaring in aller ijl moest worden gesmeed
zag Ben-Gurion zich gevangen tussen religieuze gedelegeerden,
die eisten dat de Eeuwige zou worden vermeld en marxisten die
daar niets van moesten hebben; Ben-Gurion vond het compromis
door te in de verklaring op te nemen 'ons vertrouwen in de Rots
van Israël'.
Intussen heeft Israël zich ver verwijderd van die natie
van socialistische kibboetsen, pioniers en idealisten. Chomsky
merkte bitter op, dat Israël is veranderd in een kleine
replica van van het rücksichtloos kapitalistiche Amerika.
De pioniers ploegen niet meer bezield door een socialistisch
ideaal in weerbarstige grond, eten niet collectief in de gezamenlijke
eetzaal en staan de kinderen niet meer af ter collectieve opvoeding.
Israël is overgeschakeld van het zionistisch ideaal naar
een koortsig kapitalisme. Nieuwe technologieën spelen daarbij
een belangrijke rol.
New York Times columnist Thomas Friedman, op bezoek in Israel,
meldt in een column
van 8 juni, hoe de booming business van de IT technologie
volgens hem de garantie vormt voor overleving in het boze Midden-Oosten:
Israël is overgeschakeld van sinaasappel op software, van
Jaffa op Java. Internationale concerns van naam investeren in
Israëls digitale ondernemingen en stichten research en
development afdelingen.
Na de USA, Europ en China trekt Israël het meeste durfkapitaal
($ 572 miljoen, 1/3 van Europa en niet veel minder dan China)
aan voor investeringen in startende ondernemingen.
Op een of andere manier kan ik de bitterheid van Chomsky begrijpen.
Niet inzover het betrekking heeft op het niet gerealiseerd zijn
van een of andere zionistische vorm van communisme, marxistisch-leninisme
of anarchisme, zaken die hopeloos gefaald hebben als menselijke
samenlevingsprojecten. Wel inzoverre het ideaal van een humanistische
samenleving waar religie, nationaliteit, afkomst geen barriere
vormen voor het in gelijkwaardig werken aan een gemeenschappelijke
welvaart en een wederzijs welzijn verre van verwezenlijkt zijn.
Maar ook kan ik een gevoel van trots niet vermijden, als ik
lees hoe het vernuft in Israël toch steeds weer nieuwe
wegen vindt om zich te manifesteren in produkten die wereldwijd
hun nut bewijzen en afzet genereren.
Maar dan houdt ik mijn hart weer vast en vrees voor het doorzetten
van het amerikaans kapitalisme in een ongebreideld en onspiritueel
materialisme, dat geen oog heeft voor andere zaken dan de eigen
lust en luxe. Het religieus isolationisme en het extreme exclusivisme
van de Charedim biedt daar toch geen oplossingen voor. Een middenweg,
waarin moderniteit zich paart aan enige erkenning van een transcendentale
bedoeling met Jodendom, Israël en de wereld, daarin moet
het toch gezocht worden.
Het moet iets te maken hebben de opdracht aan de Israëlieten
in Ex. 19:6 om een heilig volk te zijn. Israël - zowel
de staat als het internationale Jodendom, het klal Jisraeel
- heeft een missie in de wereld, een taak die uiteindelijk ten
goede is. Een soort Jesajaanse visie moeten we niet kwijt raken;
niet zozeer hoeft dan niet de leeuw naast het lam te liggen
- laat de leeuw de essentie van zijn leeuw zijn behouden en
ook het lam - , maar een groter wonder zou zijn dat Israël
in vrede en vreugde met zichzelf samenleeft en, last but not
least, met Arabieren en Iranezen en een zegen kan zijn voor
de omwonende naties.
Dat is natuurlijk nog heel ver weg, maar onvermijdelijk leidt
de weg daarheen.
Wat ik Chomsky kwalijk neem is dat zijn hart voor Israël
zo kil is en dat zijn zionistische desillusie stremt tot extreme
standpunten, waar uiterst links en uiterst rechts elkaar lijken
te raken.
RC 28 juni 2008
Mijn
loopbaan bij de Militaire Inlichtingendienst
Amper 19 jaar oud kwam ik terecht bij de Militaire Inlichtingendienst
(MID) compagnie.
De eerste twee maanden had ik als rekruut doorgebracht in Maastricht
(de 'Tapijnkazerne'). Daarna waren twee maanden gevolgd van
scholing tot infanterist ('zandhaas'), waarbij ik tijdens velddiensten
in ruitformatie 'met de pik in het zand' over de hei had moeten
tijgeren (met de buik over de grond schuivend vooruitgaan, de
zogenaamde tijgersluipgang), speedmarsen had moeten lopen met
volle bepakking,het zware Garant geweer om de schouder. Een
lichter lot leek aangebroken toen ik naar Venlo moest voor een
chauffeursopleiding.
In die eerste week in Venlo botste ik echter tijdens een rit,
die uitsluitsel moest geven over mijn chaufeurstalent, met mijn
Jeep tegen een kilometerpaal; de instructeur naast mij zei kortweg:
omkeren. Ik werd overgeplaatst naar de 'parate hap' in de legerplaats
Nunspeet, waar de MID compagnie was gelegerd.
De
legerplaats bestond uit allerlei soldatengebouwen, meer dan
twintig denk ik, die haaks stonden op een enorm ruim middenveld.
Daar kwam ik als 'filler' (nieuweling) aan met mijn plunjezak
en gekleed in mijn ‘eerste grijs’. Zo heette het
uitgaanstenue van de soldaten, dat gemaakt was van ruige mosgroene
stof (ooit was het echt grijs) en dat jaren later door een eleganter
kostuum werd vervangen. Maar wij droegen nog het echte tweedewereldoorlogsoldatenpak.
Mijn lendenen waren omgord door een koppelriem, die je met een
soort groene schoensmeer mooi moest houden, ‘blancoën’
heette dat, uit welke term nog op te maken is dat de koppelriem
vroeger ooit wit was. Het hoofd werd gesierd door een nogal
vormloze baret, waarop het koperen embleem van het legeronderdeel
was bevestigd, dat altijd in opperste staat van glans moest
verkeren. Mijn embleem was dat van de Limburgse Jagers, een
koperen jachthoorn gespeld op een stukje donkergroen flanel,
dat bordeauxrood was afgebiesd.
Een van die barakken, grijze karakterloze gebouwen van twee
verdiepingen, herbergde de 101 MID compagnie. Daar aangekomen
kreeg ik een karabijn, die ik verder nooit meer heb aangeraakt.
En ik kreeg een strozak. Want soldaten sliepen toen nog op strozakken,
die als je ze kreeg van de foerier een soort reuzenworsten waren,
het prikkelige stro omsloten door een blauwgeblokte hoes. Ik
sleepte de worst mee naar de soldatenkamer en legde hem op de
grond en ging erop dansen om hem zoveel mogelijk in de vorm
van een matras te krijgen. Ik kreeg een bed vlak bij de deur
met nog een bovenbed. De verdeling van de bedden ging volgens
anciënniteit, na een tijd mocht je naar een bed zonder
bovenbed en als je korporaal was lag je bij het raam in een
bed, dat twee decimeter breder was en zowaar voorzien van een
echte matras.
Dat was allemaal zoals het overal ging in die tijd in alle soldatengebouwen.
Maar bijzonder was, dat ik niet lang na mijn aankomst naar het
leerlokaal moest op de eerste verdieping. Daar stonden een aantal
tafeltjes waaraan soldaten zaten te studeren. Ook ik moest achter
zo’n tafeltje gaan zitten en voor mij werd een boek neergelegd.
Een Russische grammatica, een dikke pil, geschreven door een
meneer Kolni Balozky , als ik het me goed herinner. Daarmee
begon mijn carrière bij de MID.
Want het Westen, Nederland en de MID compagnie moesten voorbereid
zijn op een oorlog met de Sovjet Unie, waar de voertaal Russisch
was.
Het was midden in de koude oorlog en die was toen nog nooit
zo koud geweest. In de MID compagnie, verscholen in dat grijze
anonieme gebouw, tussen allerlei andere soldatengebouwen met
marechaussees, chauffeurs, administratiesoldaten, bereidden
wij ons voor op de Russische vijand.
De officieren werden opgeleid in Harderwijk en kwamen hier in
Nunspeet hun parate maanden volmaken en wij, soldaten, waren
hun assistenten.
De club was operationeel onderverdeeld in ondervragingseenheden,
bestaande uit een luitenant of sergeant met één
of twee soldaten; die eenheid had de beschikking over een Jeep
met aanhangwagentje, om daarmee in tijd van oorlog uit te rukken
naar het front om aldaar de Russische krijgsgevangenen te ondervragen,
zeg maar gerust uit te persen, en dat moest natuurlijk in het
Russisch. Verder bestond mijn compagnie uit een aantal eveneens
dienstplichtige chauffeurs van de bijbehorende vijf- en tientonners,
een paar monteurs en twee koks. Naast de ondervragingsafdeling
was er nog een kleine technische afdeling en een onderdeeltje
luchtfotografie.
Nu had ik de indruk, dat niet de grootste militaire en linguïstieke
talenten naar onze compagnie werden gestuurd. Eerder leek het
criterium voor verblijf bij dit operationele onderdeel een bepaalde
mate van fysieke of geestelijke mindere geschiktheid voor de
andere krijgsmachtfuncties. Toenemend bekroop mij de vraag hoe
in godsnaam onze compagnie überhaupt kans zou zien de eerste
dagen van een hete oorlog met de Sovjet Unie te overleven. Laat
ik eens van de top naar beneden gaan.
Commandant was kapitein Jacobs; een joviale vaderfiguur, over
hem niets dan goeds. Hij had nog gediend in de Tweede Wereldoorlog
en bij de Politionele Acties, een langverbander, in het leger
gebleven en opgeklommen tot officier en hier diende hij zijn
laatste jaren uit.
Niet vergeten mag worden luitenant Peters, hoofd van de afdeling,
die alles te weten moest komen over de Russische wapentechnologie;
hij beheerde een lokaal in het gebouw, waarin modellen van Russische
tanks stonden, afbeeldingen van Russische geweren en straaljagers,
een pop in Russisch soldatenuniform, jaargangen van de Krasnaja
Zwjezda, het Russische legerblad, en wie weet wat nog meer ik
ben vergeten. We zagen Peters zelden. De hele dag zat hij in
zijn kantoortje en wat hij daar deed wist niemand van ons. Een
bleke man met grote grijze dromersogen en het gerucht ging dat
hij bezig was met het ontwerpen van een machine die gedachten
kon lezen.
We
hadden een compagnies sergeant, sergeant eerste klasse Baanders.
Hij was uit het KNIL hier terecht gekomen, een Indische man
van om de vijftig met een getekend gezicht, waarin hij voortdurend
neurotisch met zijn rooddoorlopen ogen knipperde. Hij was een
eenvoudige ziel, die zich niet goed een houding wist te geven
temidden van al die merendeels goedopgeleide officieren uit
Harderwijk en de vaak ook goedgebekte soldaten. Daarom liep
hij door de gangen van het saaie legergebouw met de blik naar
boven, alsof hij de verwarmingsbuizen die langs het plafond
liepen controleerde op stof. Wij waren nog jongens en noemden
hem de ‘Yeti’ en plaagden hem op allerlei manieren
die ik niet meer weet.
Wist ik veel van de onrechtvaardige gang van zaken rond al die
KNIL-mensen die hier in dat kouwe Nederland moesten wennen en
genoegen moesten nemen met lagere rangen dan ze in het KNIL
hadden, rangen met weinig uitzicht op verbetering. Wist ik veel,
dat sergeant Baanders in de Tweede Wereldoorlog in Japan als
slaaf in de kwikmijnen had moeten werken, waardoor zijn ogen
onherstelbaar beschadigd waren geworden.
En
dan was daar luitenant Manheimer. Hij was het hoofd van ons
tolken-ondervragers. Een kleine, totaal niet soldateske man
van een jaar of even in de dertig, kaal, brilletje op een haakneus.
Zijn baret stak vormloos om zijn hoofd als hij voor ons stond
om het appel af te nemen, met iele en overslaande stem de bevelen
roepend; het appel dat voor een rechtgeaard militair hart ceremonieel
gezien een aanfluiting was luidde de leerdag in; terwijl wij
glimlachend zagen hoe anderen voor velddienst naar de Veluwse
heide werden afgemarcheerd om in ruitformatie met de pik in
het zand over de hei te tijgeren, spoedden wij ons de trap op
naar ons lokaal om achter de Kolni Balozky grammatica plaats
te nemen.
Ieder die vierentwintig lessen had gedaan en een soort tentamen
bij luitenant Manheimer tot tevredenheid had afgelegd mocht
korporaal worden. Mij is dat als een van de weinigen gelukt
en op een andere manier zou ik ook nooit in de krijgsmacht een
treetje hoger zijn gekomen.
Men zei dat de luitenant op kosten van de Staat Slavische talen
had gestudeerd en zich daarom tot een lang verband verbintenis
aan het leger had moeten verbinden. Het was in die tijd niet
echt bij mij doorgedrongen dat luitenant Manheimer een Jood
was. Laat staan dat ik mij verdiept had in zijn achtergrond
of in het verhaal dat hij ongetwijfeld bij zich droeg, een verhaal
dat zou kunnen gaan over onderduik en verlies van familieleden,
misschien wel van beide ouders. Wie weet had hij daarom wel
die beurs had gekregen, als wiedergutmachung aan een oorlogswees,
fantaseer ik met terugwerkende kracht.
Ik was nog bijna iemand vergeten van de militaire top die over
ons heerste: opperwachtmeester van Dalen. Hij had een Nederlandse
vader en een Poolse moeder, zei hij en hij sprak vloeiend Pools
en Russisch. Had een typisch Slavisch gezicht met wijde jukbeenderen
en diepliggende ogen, getorst door een brede romp. Zijn Nederlands
had een licht Poolse slis over zich, wat maakte dat hij sluw
overkwam, wat hij trouwens ook was. Wat hij nou precies deed
in die compagnie, ik wist het toen niet en ik weet het nog niet.
Maar hij staat in mijn herinnering fier overeind als leider,
dirigent en inspirator van het mannenkoortje. Eens per week
hadden wij zingen en hij had daarvoor een bundeltje gemaakt,
een gestencild schriftje met Russische liederen. Zo zongen wij
Kalinka, Otsjie Tsjornieje (Schwarze Augen), Wdolj pa-oelitse
metjelietsa metjot (langs de straat veegt de sneeuwstorm), Stenka
Razin, Dwenatsat Razbojnikov (Twaalf rovers), Bystre kak wolny
wsjee dnjie nasjej zjiezny (Snel als de golven gaan de dagen
van ons leven), Jej Oechnjem (het Wolgalied), en ook het Sovjet
volkslied ( …da zdrawstwoejet Stalin, leve Stalin …).
Als Slavisch koortje waren wij even opgetild uit het militaire
leven en boven het saaie Nunspeet uit klonk de heldentenor van
soldaat Chris, de zangfavoriet van opperwachtmeester van Dalen,
door de dag heen een van de weinigen die de militaire tucht
overeind hield, maar nu even geraakt door misschien wel zijn
eigenlijke roeping van Russisch koorleider.
Het liederenbundeltje heb ik nog een half leven meegesleept.
Toen ben ik het op onnaspeurbare manier kwijtgeraakt. Een groot
verlies. Ik ben de liedjes blijven zingen, maar nu ken ik alleen
nog Katjoesja uit mijn hoofd en dat kan u nog af en toe van
mij horen, het lied over Katjoesja, die naar de oever van de
rivier gaat om een liedje te zingen, waarvan ze hoopt dat de
wind het zal meevoeren naar het front waar haar stoere geliefde
vecht voor het vaderland.*)
In
onze soldatenkamer was het in onze vrije tijd altijd een gezellige
boel. De vriendenclub waarvan ik deel uitmaakte bestond uit
een stel uiteenlopende vogels, waarvan ik u de belangrijkste
voorstel.
Daar is Benny Fuente de Levita, een medicijnenstudent uit Amsterdam.
Hoewel pas drieëntwintig had hij het figuur van een uitgezakte
vijftiger. Zijn bolle toet stond altijd op vrolijk, en hij had
altijd wel een paar moppen en geestige anekdotes op zak. Een
ras-Amsterdammer en natuurlijk een Jood. Als ik er nu aan terugdenk,
Jacobs, Manheimer, Fuente de Levita, de Militaire Inlichtingendienst
was min of meer gekaapt door de Joden.
Benny was voor mij als afgezant van de Amsterdamse scene een
voorbeeld van wereldwijsheid. Hij gebruikte veel Engelse woorden,
zei al heel vaak ‘weetjewel’ en ‘te gek’,
wat in die tijd toch wel erg modern was, en hij bracht een keer
een marihuanasigaret mee, een joint. Het was meer vloei dan
inhoud en de inhoud bestond voornamelijk uit cannabiszaadjes,
die eenmaal brandend met een licht knettertje ploften. Vol spannende
verwachting wachtte ik op de te gekke kick, maar er was nauwelijks
iets te merken.
Over Jood zijn hebben we het nooit gehad. Het hield ons toen
geen moment bezig. We dachten dat we geen verleden hadden, alleen
toekomst.
Jan
van Rijn was een tennistalent. Het merkwaardige was dat hij
verstrooid was als een ouwe professor, hij vergat alles en had
soms buien van totale afwezigheid, ‘petit mal’ zou
je zeggen. Misschien had hij wel een minimal brain damage. Maar
tennissen kon hij en omdat kapitein Jacobs een echte sportliefhebber
was kreeg hij vaak buitengewoon verlof om te trainen en militaire
tennistoernooien te spelen, waarvan hij vergat terug te komen,
niet uit opzet, maar omdat hij vergeten was dat hij in dienst
zat, wat hem dan weer op dagen verzwaard arrest kwam te staan.
Uiteindelijk werd hij overgeplaatst naar de zandhazen.
Wally
Meeldauwer was de oudste van onze club. Hij was al vierentwintig
en afgestudeerd in de rechten, het was mr. Meeldauwer. Hij had
op de officiersopleiding gezeten, maar was er wegens een autoriteitsconflict
weggestuurd. Met zijn pezige, magere lijf en die vogelachtige
kop met slimme bruine oogjes maakte hij inderdaad een betweterige
indruk. Hij wist ook altijd hoe iets zat of hoe iets beter moest.
En als hij dat met gedrevenheid uitlegde kwam er in iedere zin
een stottertje. Zonder twijfel had hij op die officiersopleiding
gelijk gehad, maar dat konden ze daar natuurlijk niet toegeven.
Klaas
de Jong hoorde er ook wel bij. Hij was een grote zachte man
met een enorm hoofd met melancholieke fluwelen ogen. Hij had
een vriendin, die al een kind had van een ander. En hij had
een gitaar, waarop hij zachte Franse liedjes zong. Van hem heb
ik mijn eerste grepen geleerd. Ik mocht op zijn gitaar spelen.
Tot het moment dat hij ruzie had met zijn vriendin, die dat
weekend bij hem in Nunspeet op bezoek was. Toen ze was vertrokken
ging hij een zacht en melancholiek fluisterliedje op zijn gitaar
spelen. Maar plots brak een razende woede door en hij pakte
het instrument met beide handen bij de hals alsof het tennisracket
was, hief het boven het hoofd en liet het keihard neerkomen
op rand van de tafel die midden in onze soldatenkamer stond.
De hals brak af. Dat was het voorlopige einde van ons beider
gitaarcarrière.
Af en toe hadden we een feest. Kratten bier werden aangerukt
en een van de kelders werd versierd en aan lange tafels vulden
wij onze mess tins met bier of dronken uit de fles en riepen,
zongen en lalden tot diep in de nacht. De feestleider was Benny
Fuente, die zonder twijfel daarbij putte uit een rijke Amsterdamse
studentenervaring.
Maar ons favoriete tijdverdrijf was poker.
Zodra de dienst was afgelopen werden wij afgemarcheerd naar
de eetzaal. Daar moesten wij langs de counter, waar koks de
papperige nasi goreng, waarin hele uien dreven, uit reuzenpannen
met een kwak op onze plate schepten; maar wij gingen meteen
door naar de afvaltonnen, kiepten de brei daarin en wandelden
de kantine weer uit, we gingen snel op weg naar het Humanistisch
Militair Tehuis, een honderd meter buiten de kazernepoort. Daar
aten we fluks een uitsmijter om aan de pokertafel plaats te
nemen. Het vaste gezelschap bestond uit Benny Fuente, mijn persoon
en een Amsterdammer van de administratie compagnie en nog eentje
van de administratie compagnie, waarvan ik vermeld dat hij later
een bekend politicus is geworden.
humanistisch militair tehuis
Ik geloof dat ik in het jaar dat ik in Nunspeet zat ongeveer
kiet heb gespeeld met een tendens naar een klein verlies, een
spotprijsje voor de spanning, die de avonden voorbij deed vliegen.
Die Amsterdammer, wiens naam ik kwijt ben, moet ook Joods zijn
geweest, want hij riep steeds als hij een pot verloor: “Attenom”
of “Attenojeleheine”, wat zoals ik veel later begreep
een Amsterdams-Jiddische verbastering is van “Adonaj Eloheinoe”,
ofwel “Heer onze God”.
Die lichting in Nunspeet was dan militair niet erg begaafd,
hij bevatte vele andere talenten. Ik vermelde al de tennisser
Jan van Rijn; Benny Fuente en Wally Meeldauwer waren schakers
van de bovenste plank evenals de bekende politicus van de pokertafel,
er waren meerdere uitstekende bridgers, terwijl ook tafeltennis
op hoog niveau werd beoefend.
Ons onbezorgde soldatenleven werd soms overschaduwd door de
grote politiek. Zo om het half jaar was er Nato-alarm. Niemand
wist wanneer, al snelden geruchten vaak vooruit. Het kwam toch
altijd nog onverwacht, altijd midden in de nacht. Gewekt met
lantaarns in het gezicht en kreten bij het oor sprongen wij
het bed uit en moesten in het donker al onze spullen in ijltempo
inpakken in rugzak en ransel en dan onze ondervragingseenheid
formeren. Met de drie of vier man in de Jeep met aanhangwagentje
geladen met ondervragingstafeltje, klapstoelen en andere spullen
reden wij dan verduisterd de donkere nacht in naar een plek
op de hei, waar wij verder moesten afwachten. In theorie kon
het echt zijn, dat alarm. Het bleek altijd een test van onze
paraatheid. Na een uur of zo shekkies roken in mistig duister
kregen wij het consigne dat we weer terug konden naar de kazerne.
Ik
moet naar het eind van dit verhaal. Het heeft weinig plot, maar
geeft hopelijk wel een sfeerbeeld van die tijd, de militaire
dienst in die jaren van wederopbouw en koude oorlog, tijdens
welke die rare compagnie daar op de Nunspeetse hei als een soort
komische operette jarenlang gedraaid heeft.
Na vierentwintig lessen werd ik korporaal. Ik was in onze soldatenkamer
opgeschoven naar een breder bed met matras bij het raam. Om
mij bezig te houden werd ik in het Russisch wapenmuseumpje van
luitenant Peters gezet en liet men mij artikelen uit de 'Krasnaja
Zwjezda', 'de Rode Ster', vertalen, het Russische legerblad.
Ik herinner mij nog een artikel over motoren van Russische legervrachtwagens
en het woord ‘korobka pjeredatsj’, versnellingsbak
betekent dat. Echt zo’n woord dat in je laatste uren opeens
absurd voorbij kan komen.
Toen een jaar na mijn komst naar Nunspeet mijn diensttijd erop
zat - ik was 'ouwe stomp' geworden - en ik voor het laatst in
de militaire trein - speciale stokoude wagons met nog houten
banken - naar het westen ging, was ik voornamelijk opgelucht,
nog onbewust van de mogelijkheid dat het heden van nu ooit kan
omvormen tot nostalgie van later.
De herinneringen kwamen terug toen ik in de krant over de Legerplaats
Nunspeet las. Op dinsdag 15 mei 2007 is het terrein van de voormalige
Generaal Winkelmankazerne op ceremoniële wijze officieel
overgedragen aan de natuur. Staatsbosbeheer neemt het roer over
van het Ministerie van Defensie.
De Legerplaats Nunspeet is ooit in 1953 gebouwd. Hij werd in
1973 omgedoopt tot Generaal Winkelmankazerne, genoemd naar de
generaal die in 1940 ons leger leidde tegen de Duitsers. In
de loop der jaren zijn 23 kazernes op en rond de Veluwe gesloten.
De kazerne in Nunspeet sloot in 2001, omdat Defensie door een
reorganisatie zonder kan. Een jaar later werd begonnen met de
sloop van circa honderd gebouwen, bestratingen en hekwerken.
*Met dat wonderlijke internet heb ik
toch weer een paar Russische liederen teruggehaald en u kunt
ze lezen op de pagina
Russische songs op mij Casboek site, wel in het cyrillische
alfabet (dus wsch even je internetpagina codering veranderen
in cyrillisch ISO).
11
juni 2007
namen en
sommige details veranderd i.v.m. privacy
Royal
Ik droomde vannacht dat ik moest schrijven, iets van memoires
of zo;hoe zou ik dat doen, schrijven, typen, de computer? Ik
keek om mij heen en ik koos voor het oude typemachientje van
mijn ouders, dat toen ik in mijn jonge jaren op kamers ging
van mijn vader mocht meenemen; ik heb het nog jaren gebruikt.
Een bewuste keuze want ook in de droom al dacht ik aan mijn
computer als tekstverwerkmogelijkheid maar verwierp die om een
mij niet onthulde reden.
Daar stond het trouwe oude ding van blinkend zwart metaal.
Ik schoof witte vellen in mijn typmachien, merkwaardigerwijs
een aantal vellen op elkaar, maar zonder carbonpapier, een heel
katern tegelijk, de gril van de droom. Ik typte de eerste zin.
Maar het was onleesbaar wat er op het papier kwam. Toen ik nog
eens goed keek zag ik dat er Hebreeuwse letters stonden; het
was een typmachien voor Hebreeuws, bleek nu. Wonderlijk, zonder
het te weten had ik een typemachine gebruikt, waarin de Hebreeuwse
fonts in lood op de letterhamers stonden. Maar zie er was nog
een typemachien: dát was het oude typemachientje, dat
braaf een metertje ernaast op het tafelbladstond!
Het
apparaat stamde nog van net voor de Tweede Wereldoorlog en het
merk was Royal. Het was een portable en hij paste keurig in
een donkergrijze vierkant koffertje met twee blikken sloten.
Zo is hij meegegaan naar Indonesië in 1949, waar hij twee
jaar lang de brieven van mijn vader en moeder naar hún
ouders heeft op het dunne luchtpostpapier heeft vorm gegeven.
Als apotheose van zijn nuttig bestaan heeft hij nog mijn eerste
gedichten geboekstaafd. Ik heb hem dacht ik nog meegenomen van
Den Haag naar Nijmegen, waar hij in de loop van de zeventiger
jaren plaats moest maken voor een modernere machine, een groot
en zwaar grijs gevaarte. Dat apparaat werd in de tachtiger jaren
weer vervangen door een electrische schrijfmachine, die waarachtig
al een klein geheugentje had, waarmee hij één
zin kon onthouden. Anno 1993 kwam dan de eerste kleine IBM-computer,
die ik voornamelijk als tekstverweker gebruikte.
In 2000 kwam de volwaardige computer met Windows 98 en internet
en brak het nieuwe tijdperk aan,in het kader waarvan ook dit
stuk onder uw ogen komt.
Waar de Royal is gebleven weet ik niet meer; het lijkt alsof
hij in de lucht is opgelost, maar hij zal wel een keer met het
grof vuil zijn meegegaan of heb ik hem aan een nichtje of neefje
gegeven?
Gek, nu heb ik heimwee naar hem, alsof hij het geheim van een
nog onbeschreven leven al in zich droeg.
030507
Vlieg
Sinds
gisterochtend had ik tot voor kort gezelschap van een vlieg.
Hij dwaalde rond in mijn woonkamer in een grillige vlucht. Alsof
hij naarstig en nerveus naar iets op zoek was.
Voedsel? Een medevlieg?
Maar gaandeweg bleek dat hij vooral naar mij op zoek was.
Even was hij mij kwijt en zoemde hij met een nauw merkbare zoem
ergens rond en ik dacht al dat hij andere wegen was gegaan dan
die in mijn kamer.
Maar dan was hij er opeens weer en had hij mij weer gevonden;
daalde hij neer op mijn been of mijn arm of zomaar op mijn kale
hoofd of mijn blote wang met zijn kriebelpootjes.
Automatisch maak je dan een wuif beweging en weg was hij weer
een tijdje.
Toen
hij bleef aanhouden mij periodiek te bezoeken kwamen er wrede
gedachten in mij op.
Ik plande een vernietigingstocht met een opgerolde krant in
handen; virtueel zag ik mij hem al opjagen door mijn kamer heen,
op stoel en tafel klimmend, door de keuken, de gang in.
Ik bekeek hem eens goed, gisteravond, toen hij een seconde op
mijn dij zat.
Een nietig beestje, geen vette bromvlieg, maar een scharminkel
van een vliegje.
Ik besloot hem een kans te geven en zette mijn raam wijd open.
Daar zou hij wel dankbaar gebruik van maken als hij in zijn
dwaze en grillige zwerftocht door mijn vertrekken terecht zou
komen op deze highway naar de vrijheid.
Maar
nee hoor, laat op de avond kwam hij weer op bezoek.
Hij was blijkbaar erg aan mij gehecht.
Een vlaag Boeddhisme kwam opeens over mij heen.
Misschien was hij wel een reïncarnatie van een bekende.
Een ziel van vroeger uit mijn omgeving, die nog iets met mij
uit te werken had.
Een entiteit die mij iets wilde boodschappen.
Mijn lieve grootmoeder die mij wilde beschermen.
Maar zou die gedegradeerd zijn tot vlieg? De brave vrouw, dat
kon ze toch niet verdiend hebben.
Die jongen die mij gepest had in de derde klas van de lagere
school, zo iemand was het waarschijnlijk.
Onzin natuurlijk.
De
volgende ochtend – ik was hem al weer vergeten –
meldde hij zich weer.
Hij kwam opeens brutaal op mijn computerscherm zitten, alsof
hij mijn e-mails wilde meelezen.
Toen was hij weer weg.
In de loop van de middag begon ik hem waarachtig te missen.
Ik ging naar hem op zoek en trof hem aan op de onderruit van
mijn grote woonkamerraam, vlakbij de achtarmige kandelaar, die
op de vensterbank voor het raam staat.
De bovenruit stond wijdopen voor hem, maar hij worstelde een
onmogelijk gevecht uit met het glas van de dichte onderruit;
dat viel me toch tegen, heel even had ik hem slimmer ingeschat.
Toen
heb ik hem maar even geholpen en manoeuvreerde hem met de kandelaar
wat naar boven zodat hij het wijde luchtruim kon kiezen. Het
viel me op dat hij toch een wat blinkend groenige glans op zijn
lijfje had.
Daar vloog hij weg.
Dacht
ik.
Want vandaag, zondag, landde hij plotseling op de krant, die voor
me op tafel lag.
Hij streek neer op het katern ‘Letter en Geest’ en
wel op een artikel over de Islam, wat natuurlijks niks zegt. Ik
herkende hem, want hij was iets kleiner dan de vlieg die ik had
uitgelaten en hij had helemaal geen blinkend groene glans op het
lijf. Hij was klein, grauw en onaanzienlijk.
En als hij intussen niet is weggevlogen, dan vliegt hij nog steeds
rond.
21
aug. 2006
Lak
We
noemden ons ‘post-eksperimenteel’ in die jaren 1959,
1960.
Ik was achttien, Maarten ook en Gert was zestien. Jan hoorde
er ook een beetje bij en was pas vijftien. We schreven gedichten,
lazen die van Vinkenoog, Hans Andreus, Lucebert, luisterden
naar Miles Davis, John Coltrane en Sonny Rollins op de plaat
en naar jazzmusici in het eerste Haagse jazzcafé aan
het Achterom, waar we zoveel mogelijk pils probeerden te verwerken.
Samen vormden wij de Lak-groep, want we hadden besloten een
literair tijdschrift uit te brengen, met de naam ‘Lak’.
Waarom we het zo noemden weet ik niet meer. Hadden we het gekozen
uit een soort dadaïstische balorigheid? Was het omdat we
heel graag wilden laten merken dat we lak hadden aan alles,
hoewel we nog braaf bij onze ouders woonden? Was het een beetje
na-aperij van die blaadjes Braak en Blurb van onze ‘eksperimentele’
dichterlijke voorgangers Campert en Vinkenoog, als ik me goed
herinner?
Zo véél weet ik me niet meer te herinneren uit
die tijd, maar wel dat ons uiterlijke aankleding heel belangrijk
was.
Om te beginnen de kapsels.
Gert had een Nero-coiffure, Maarten een Cesar-kapsel en Jan
een Napoleon-hoofd. Verder was de dress code ribfluweel: Manchester
broek en zo mogelijk een corduroy jasje over een zwarte coltrui.
De voeten bloot gestoken in sandalen. Een soort kruising tussen
een beatnik en Marten Toonders Terpen Tijn.
Ik moet zeggen, dat ik er nog al vanaf week.
Mijn voorkeur was kachelpijpbroek met daaronder suède
schoenen (z.g. bordeelsluipers) en colbertje met daaronder wél
een overhemd, zij het met supersmalle das.
Ik was sowieso een halve buitenstaander. Ik hoorde er wel bij
en ik hoorde er ook niet bij. De anderen zaten allen in de laatste
klas van het vrijgevochten Montessori Lyceum en ik studeerde
al als eerstejaars in Leiden na het onopvallende Grotiuslyceum
te hebben afgelopen.
Ik
ben in mijn werkkamer even op mijn trap gaan staan om de bovenste
plank te bereiken, waar oeroude jaargangen van tijdschriften
liggen en, verdorie, ik heb nog een nummer! Het eerste en enige
nummer dat van het literair jongerentijdschrift Lak is verschenen.
Had echt niet gedacht, dat ik het nog had.
Natuurlijk is het ooit blinkend wit van de bladzijden lichtbruin-geel
geworden.
Ik kijk het nog eens in. Prettig stoere bluf. Modieuze ‘eksperimentele’
gedichten. Het leukste is nog een verhaal van ene Peter, die
niet eens lid was van de Lak-groep. Maar toch, voor jongetjes
van amper achttien …
De voorttrekker van de Lak-groep was Maarten. Hij heeft geloof
ik de inleiding geschreven, waain we ons voorstelden en meteen
de iets oudere generatie van de vijftigers al verouderd verklaarden..
Ikzelf heb er niets in geschreven. Op mijn jongenskamertje zat
ik vergeefs te zwoegen op moderne verzen. Het nieuwe dichters-imago,
dat ik mij nog niet zo lang had aangemeten moest overeind blijven,
vooral in het licht van de meisjes die hiervoor zouden moeten
gaan vallen.
Zo had ik, jong als ik was, al last van een writers block. Mooier
gezegd: ik zat net in een overgangsfase van hele sentimentele
rijmelarijen naar postmoderne associatieve poëzie, een
geweldige sprong, die mijn mentale lenigheid te boven ging,
zoals ik van Dixieland aan het switchen was naar de avant-garde
jazz van Alber Ayler. Beetje poseur was ik wel.
Eerst het imago neerzetten en de inhoud daar werk ik later nog
wel aan, heb ik wel vaker last van gehad.
Mijn bijdrage bleef beperkt tot de vermelding als lid van de
redactie.
Overigens ben ik een leven lang verder wel bezocht door een
authentieke dichtersdwang en hier en daar is voor de gemotiveerde
zoeker wat te vinden van de voortbrengselen van dit verschijnsel.
Het
tijdschrift is maar éénmaal uitgekomen. Het was
veel te duur uitgevoerd. Ik was intussen in militaire dienst
gegaan (ja, toen was er nog dienstplicht). Ieder ging zijns
weegs.
Intussen is het bijna vijftig jaar later. Alle Lakgroepleden
ben ik uit het oog verloren. Tientallen jaren later ben ik Gert
weer tegengekomen. Hij is een spiritual teacher (zo zou hij
het zelf niet noemen), een ‘leraar op het levenspad’,
geworden, geinspireerd door onder andere het Boeddhisme.
Maarten ontdekte ik laatst zwart op wit als redacteur van een
Boeddhistisch tijdschrift. Jan is een deskundige geworden in
het Boeddhisme en schrijver van boeken daarover. Allemaal wijze
mannen geworden …
Als
ik het blaadje nog eens bekijk zie ik hoe mooi de lay-out is
gedaan.
Het was niet zomaar een stenciltje, zoals er in die tijd wel
meer waren.
Er is echt werk van gemaakt en het was echt gedrukt.
Originele bladindeling, beeldende lettertypen, een mooie tekening
siert het kaft. Ik heb de diverse namen en sommige details hierboven
veranderd, maar de naam van de tekenaar die de lay-out heeft
gedaan vermeld ik zoals die was: Fred Julsing. Hij is later
een bekend striptekenaar geworden en, zo zag ik een keer in
de krant, een jaar of wat geleden overleden.
17 aug. 2006
Shlomo
Bar
In
De Melkweg speelde gisteren Shlomo
Bar en zijn groep Habrera Hativiet, Ivriet voor De natuurlijke
keuze. Het was de zesde juni van de zesde maand van het jaar
2006, dus 06-06-'06, een kwaad getal en de duivel zou deze dag
een greep naar de macht doen. De kranten vermeldden allen dat
op deze dag duizenden, vooral Christenen, baden om deze satanische
invloed af te wenden. Van Shlomo Bar kreeg de duivel geen kans,
hij moet onder de opnstuimige roffels, de gepassioneerde snaarakkoorden
en de hartstochtelijke zang van Shlomo en zijn groep zijn weggeblazen
naar zijn schuilplaats.
Habrera Hativiet, geformeerd in 1977, speelt israèlische
fusion muziek, onstaan uit Sefardische, Noordafrikaanse muziek
met Iraanse en Indiase invloeden. Met name de Marokkaanse invloed
(via de z.g. Andaluz muziek) werkt sterk door. 
De
grote inspirator is Shlomo Bar, drieenzestigjaar geleden geboren
in Rabat, die zegt: `mijn muziek is iets eeuwigs zonder begin
of eind. In mijn muziek spelen elementen van gebed, verwondering,
verlangen en messianisme`.
Hij begint het optreden met grootse gebaren: de eerste regels
van Genesis, hij zingt ze met plechtige pathos, doorspekt met
roffels van zijn trommel en ondersteund met wijdse orientaalse
akkoorden van gitaren en de santur.
Andere nummers volgen. Vaak beginnen ze langzaam en dan, na
een paar ferme klappen op de trommel, slaat de band op hol en
Shlomo Bar juicht, mept op het trommelvel en galmt vanuit het
diepst van zijn ziel de teksten, moderne, maar ook veel uit
de bijbel, fragmenten uit psalmen, stukken uit de eredienst,
in gloedvolle stromen over ons uitgegoten, dit alles in een
bedding van obsederende ritmes, indringende pingels van de santur
(een soort Perzische citer) , dreunend gezoem van de basgitaar
en doffe klappen van de drumspeelster achter Shlomo.
Mijn metgezellin kon het eerst niet zo apprecieren, dat diep
doordreunen van de bas en inderdaad stond de audioinstallatie
ook niet bepaald zuinig. Assertief als ze is ging ze op weg
naar de geluidsman om hem te verzoeken wat te dimmen. Even later
kwam ze terug en ik vroeg: gelukt?
Ik heb oordopjes gekregen, zei ze lachend.
Zo'n uur later aarzelden we, we waren zo'n beetje bezig weg
te gaan, maar de band kwam goed op gang en de vlam sloeg in
de pan. De mensen - en ook wij - stroomden het middenvlak op,
dat werd tot dansvloer. Shlomo Bar en zijn Natuurlijke Keuze
zetten een tandje bij en de bezieling laaide verder op. Wereldse
nummers, Marokkaanse huwelijksfeestmuziek, maar ook het religieuze
"Adir Hoe" en " Eli, Eli".
De band gaat als een stoomtrein met de bandleider voorop de
locomotief, die nu eens met toenemend gedender tot razende snelheid
optrekt, dan weer vertraagt, weer versnelt en dan met veel gesis
in de donkere zaal van de Melkweg tot stilstand komt.
op
de voorgrond Shlomo Bar (met trommel) en Menasse Sasson op santur
Aan
het slot betrad zowaar de burgemeester van Casablanca, die in
Nederland op bezoek is, het podium. Hij riep op tot samenwerking.
Groot zijn in de kern de overeenkomsten tussen Jodendom en Islam.
In beide godsdiensten staat immers centraal dat je de ander
niet mag aandoen wat jezelf ook niet wil dat jou wordt aangedaan,
zei hij. Hij reikte onderscheidingen uit aan bevorderaars van
de verhouding Marokko - Nederlandse Jodendom, o.a. aan Simon
Bornstein, secretaris-generaal van de Wereldfederatie van Joden
en Moslims.
Rebbe
Jokef 
Een
bekend figuur uit het Joods Amsterdam van tweede helft negentiende
eeuw was Rabbi Jacob Mozes Content (1818 – 1898 ), meer
bekend onder de naam Rebbe Jokef. Hij was de grootvader van
mijn grootmoeder van vaderskant. De Rebbe was gezien en geliefd
bij jong en oud.
Overgeleverd in een oude doos uit de boedel van mijn oom z.l.
trof ik een twee knipsels aan, afkomstig uit oude nummers van
het Nieuw Israëlitisch Weekblad. Een vooroorlogs artikel
in een rubriek getiteld “Herinneringen uit het oude Amsterdamsche
ghetto” , de ander uit een nummer uit de vijftiger jaren
met opschrift "Rebbe Jokef Content, een figuur uit oud
Joods Amsterdam".
Hier volgt een portret van Rebbe Jokef, waarbij ik dankbaar
gebruik maak van deze stukken. Sommige passages neem ik (vrijwel)
letterlijk over als ze te mooi zijn om niet te citeren.
De jonge Jacob was een nijver student, die dag en nacht studeerde.
Hij liep het Nederlandsch-Israëlietisch seminarium af en
in 1841 mocht hij in een plechtige zitting met voorname gasten
een voordracht houden in de landstaal, het Nederlands dus.
Die landstaal was toen voor Joden nog niet vanzelfsprekend:
een dikke tien jaar daarvoor had koning Willem I nog bij Koninklijk
Besluit erepenningen uitgeloofd voor diegenen die preken of
leermiddelen voor Israëlieten in het Nederlands zouden
vervaardigen (komt dat bekend voor…).
De Regent van het seminarie, de heer S.P. Lipman, opende de
bijeenkomst met een ronkende inleiding, die hij besloot met
de tot de notabelen gerichte woorden:
“Gij mensenvrienden, voor wie elke vordering welgevallig,
iedere aanwinst dierbaar, elke zegepraal verblijdend is, zult
de pogingen dezer jongelingen, hoe gebrekkig en onvolkomen,
toejuichen, om het gewicht der zake, hetwelk onafhankelijk is
van hun zwakheid, en om den invloed, welke de prediking eenmaal
zal voortbrengen onder uw medeburgers van de Israëlitiesche
geloofsbelijdenis”.
Toen hielden de kwekelingen Hirsch, Hillesum en ook Jacob Content
hun voordracht en die van de aanstaande Rabbijn Content ging
over “De verplichting die op den mensch en in het bijzonder
op den Israëliet rust, aan zijn kinderen een godsdienstige
en doelmatige opvoeding te geven”.
Hij
studeerde vele jaren – onder andere onder de beroemde
leraar Samson Raphaël Hirsch – en bekleedde vele
functies in dat negentiende-eeuwse Joodse Amsterdam; onder andere
werd hij Dajan (rabbijn met beslissingsbevoegdheid in belangrijke
zaken).
Ook werd hij door “het kerkbestuur van den Grooten Kerkeraad
der Gemeente” aangesteld tot “Predikant der Gemeente”,
weliswaar zonder bezoldiging, en vele preken heeft hij gehouden
in de diverse synagogen, genoemd worden de “Stroomarkt-
, Uilenburger- en Rapenburgerstraatkerk” . Opvallend zijn
de kerkelijke aanduidingen, waarschijnlijk in navolging van
de Protestante terminologie.
De
Rebbe woonde met zijn vrouw, de rebbetsin Gelle Weinthal, in
de Rapenburgerstraat, eens een buurt waar de elite van het Amsterdamse
Jodendom woonde. Zijn huis lag vlak naast een smalle gang, die
toegang gaf tot een soort hofje. Het was geen echt hofje. maar
de meeste mensen die in dit rustige deel van de drukke Amsterdamse
Jodenbuurt woonden, waren rustige lieden, een beetje op leeftijd.
De meeste Joden, die in het gangetje en hofje woonden, waren
zeer godvruchtige mensen. Kwam men op Vrijdagmiddag het smalle
straatgangetje in en op het hofje, dan kon men van blank geschuurde
straatstenen eten. Geel en donkerrood waren de straatstenen.
waar de Joodse huisvrouwen de hele vrijdag op geboend hadden.
Dat
huis was een veel bezochte plek.
Elke Vrijdagmiddag hield hij een soort spreekuur voor de gehele
buurt. ledereen kon bij hem om advies aankloppen. In een hoge
ouderwetse leunstoel, met zwaar trijp bekleed, zat Rebbe Jokef
Content dan met zijn gebogen rug aan de tafel tegenover de bezoeker
of bezoekster, die met een probleem bij hen kwam. Op de tafel
stond een grote zilveren snuifdoos, gevuld met snuif en zijn
neusgaten waren zwart van het tabak snuiven dat hij jaren lang
met grote hartstocht had gedaan.
Naast de zilveren snuifdoos lag zijn chommesj* (boekwerk met
de Tora). Kwam men met een treurig gezicht binnen. dan bracht
rebbe Jokef snel een lach op het gezicht van zijn bezoeker.
Want rebbe Jokef Content kende vele geestige verhalen uit de
Joodse literatuur van het verleden, maar ook uit het Joodse
leven van zijn tijd en zijn buurt.
Was de bezoeker een beetje opgevrolijkt, dan kwam Rebbe Jokef
met zijn advies, meestal gekruid met verhalen en citaten uit
Tora of Talmoed.
Rebbe Jokef was een groot Talmoedist. Daar was hij zelf ook
van overtuigd.
Een van zijn vele zoons was een bekend biljarter, die zich aan
religieuze zaken weinig gelegen liet liggen. Maar de rebbe was
een verdraagzaam man. Als over zijn niet-godsdienstige zoon
de biljartspeler gesproken werd zei hij: "Wat ik ben in
de Talmoed, is mijn zoon in het biljarten".
Op Sjabbatmorgen ging de rebbe naar sjoel, naar de Lange Houtstraat.
Stapje voor stapje liep hij deftig en langzaam op straat, zomer
en winter in een zwart lakens pak met een hoge zijden hoed op,
de zilveren snuifdoos in zijn hand. Hij werd altijd vergezeld
door een paar buurtgenoten. Als het gesprek heftig werd, bleef
de rebbe op straat stilstaan. Met brede gebaren maakte hij zijn
metgezellen zijn bedoelingen duidelijk. Dan liep het gezelschap
weer verder.
Soms kwam een buurtgenoot naar hem toe, die hem op straat om
een antwoord op een moeilijke vraag vroeg. De Rebbe was een
vraagbaak voor velen.
Hoe
geliefd hij was, bleek wel bij zijn begrafenis. Als een vorst
in Israël werd hij begraven. Zijn buurtgenoten weenden
achter de begrafenisstoet. Iedere Jood voelde, dat met Rebbe
Jokef Content een goede Jood, een wijs man uit Israël,
was heengegaan.
*chommesj (Jiddisch) = choemasj = boekwerk met de Torah, ofwel
de vijf bijbelboeken Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium.
Een
klassefoto
Van
de lagere school – zo heette dat toen - heb ik nog maar
één klassefoto. Zo’n groep van 20 à
dertig kinderen rond de onderwijzer gegroepeerd in rijen van
drie of vier en geplakt tegen een bakstenen muur.
De foto die ik nog heb is van de derde klas. Hij is genomen
in 1948 in Scheveningen, als ik me niet vergis op het plein
van de school in de Rotterdamse straat, vlakbij wat nu het circustheater
is.
Het konterfeitsel is niet heelhuids door de decennia gekomen.
Een kwart, de linkerhoek, is afgescheurd, wanneer en hoe is
mij totaal ontschoten. Minstens vijf kinderen die daarop stonden
zijn voorgoed uit de tijd gegumd, opgeslokt in een vacuüm
van vergetelheid. Geen idee wie het geweest zijn op die linkerhoek.
Over de ruim driekwart foto die de tijd heeft doorstaan lopen
een paar lelijke vouwen, alsof de foto opgevouwen in een broekzak
heeft gezeten. Aan de rechterhoek heeft een muis geknaagd lijkt
het wel. Hij heeft de punt van de schoen van het rechterbeneden-kind
opgegeten. Negenentwintig kinderen – het grote merendeel
- hebben het wèl gered. Negenentwintig gezichtjes van
zeven à acht jaar kijken mij aan met de glimp van een
glimlach; het vogeltje van de fotograaf heeft kennelijk succes
gehad. Van de meeste weet ik nog de voornamen.
Ikzelf
ben de midvoor, ik zit helemaal in het midden op de eerste rij.
Het regenjasje dat ik aanheb herinner ik mij nog vaag, groen
met ruiten en je kon het binnenstebuiten keren en dan was het
een regenjasje.
Wie was ik toen? Een getuigenis over mij is bewaard gebleven;
in de tweede klas had ik een juffrouw, die in mijn overgangsrapport
een korte kenschets gaf. Dat rapporthad mijn vader die nooit
iets weggooide trouw bewaard samen met allerlei andere oude
papieren in een grote vuilgele envelop.
Ik citeer: “Zijn verstand is zijn leeftijd ver vooruit,
maar in wezen is hij nog een kleuter” (goed gezien, hoor).
En “ Helaas is hij voor zijn omgeving nogal hinderlijk
door veel te veel ‘lolletjes’ te maken.” en
dan, nogal raadselachtig: “Zelfs de kinderen kunnen hem
niet weerstaan”. Tenslotte: “We zullen streng moeten
zijn met begrip!”.
De pedagogie van die tijd was er duidelijk op uit de onaangepaste
kleine anarchist die ik was te temmen. Ook de jonge onderwijzer
van de derde klas bracht deze missie in praktijk, waarbij ik
mij zijn strengheid beter herinner dan zijn begrip.
Op de foto zit ik met de kont op het plaveisel aan de voeten
van meester. Hij heeft zijn knieën bijna om mijn oren gekneld,
alsof hij zodoende mij als zijn prooi ongemerkt in bedwang kan
houden. Hij heette trouwens de Jager, meester de Jager. Jaar
of vijfentwintig. Mijn grote kwelgeest was hij. Als ik in zijn
donkere, ernstige, sombere gezicht kijk denk ik nog steeds:
strafwerk! Het leek mijn lot om om de haverklap werk over te
moeten maken of strafregels te moeten schrijven, “toe
meester, hoeft het niet?”, zeurde ik dan, maar nee hoor,
meester bleef onverbiddelijk.
Tsja, ik was een soort allochtoontje, een immigrant die met
z’n ouders in 1946 berooid uit het toenmalig Nederlands-Indië
in de Lage Landen was aangeland. Ik moest de Nederlandse manieren
leren.
In de nieuwe omgeving van de schoolse kindergemeenschap probeerde
ik onhandig een plekje te veroveren en trachtte ik de code te
ontcijferen, die toegang gaf tot het erbij horen. Dat alles
gaf aanleiding tot gekke uitschieters en humoristische taferelen.
Ik zei of deed grappige en gekke dingen, soms gewoon uit onwetendheid.
De vraag is of ik intussen die ontcijfering heb voltooid dan
wel heb opgegeven.
Van
de kinderen op de foto zal ik u er drie voorstellen: mijn grote
vriend, mijn grote vijand en mijn grote liefde.
De grote vriend was Tom, op de foto zit hij naast mij, daar
rechts van mij, met dat bleekblonde haar.
Wat we nou samen deden, is me ontschoten (spoorzoeken en zo?
), maar wat ik nog weet is dat hij uit Spoorwijk kwam, een echte
volksbuurt. Toen ik een keer bij hem mocht spelen moest ik heel
Den Haag door, ik weet zijn adres nog, Oltmansstraat nummer
zoveel, een krap bemeten bovenhuis. Wat ons bond was waarschijnlijk
een mate van buitenstaanderschap.
Hij kwam als volksjongen op een school voor de betere stand.
Net als ik was hij een vreemde eend in de bijt.
Na twintig jaar liep ik hem weer tegen het lijf in een journalistencafé.
Donkerblond geworden, fotograaf, met een waas van alcoholisme
om zich heen.
Mijn
grote liefde was Elly. Gelukkig staat ze er nog net op, helemaal
links op de tweede rij van boven. Een aura van blonde krullen
om een engelengezichtje. Of ik een woordje met haar gewisseld
heb, nauwelijks denk ik, ik smachtte in stilte en fantaseerde,
dat ik samen met haar, alleen met z’n tweetjes, naakt
in de tuin speelde.
En
dan mijn grote vijand. Helemaal rechtsboven staat hij, met een
stroef en verbeten koppie. Het tegendeel van vriend Tom: keurig
netjes gekleed, overhemdje, sjiek jasje, ja, dat klopt met mijn
herinnering. Waarschijnlijk kwam hij uit een deftig milieu.
Compulsief ordelijke, op keurige uiterlijkheid gefixeerde familie.
Ik haatte hem met een diepe haat, de rest ben ik vergeten. Wat
hij nou precies deed…, ja goed, hij treiterde mij, maar
hoe dat is de vraag. Alleen het moment, dat ik in drift op hem
in beukte en dat ik hem niet omver kreeg en hij alleen maar
lachte, wat mij nog razender maakte. Dat is nog bij me.
Vóór
de zomer 1949 scheepten mijn moeder, mijn broertje en zusje
en ik ons in op de mail boot naar Nederlands-Indië, weer
naar Indië en weer naar Bandoeng, de stad die wij in 1945
met alleen de kleren aan het vege lijf hadden verlaten.
De
Nieuwe Schoolstraat
Veertig jaar na dato wordt het tijd er eens iets over te vertellen:
over de Nieuwe Schoolstraat 56 in Den Haag, het huis waarin
ik mijn eerste kamer had. Anderhalf jaar heb ik daar gewoond.
Wel had ik al eerder een tijd lang een kamertje in Leiden gehad,
in mijn studententijd.
Toen ik afgestudeerd was en begon te werken op het Ministerie
woonde ik een paar maanden in een hok bovenin een enorm herenhuis
aan het Prinsevinkenpark, dat was een pension, waarin de knecht
iedere dag de maaltijd bracht in pannetjes, die in een hengselconstructie
gestapeld waren, Indische mensen noemen dat een ‘rantang’,
er zal ook wel een Nederlands woord voor zijn.
Via medebewoners in het Prinsevinkenpark hoorde ik dat er een
kamer vrij was in het centrum van Den Haag, in de Nieuwe Schoolstraat,
en ik zag mijn kans schoon en een romantisch bohémienleven
voor mij.
De Nieuwe Schoolstraat, ik ben er in eeuwen niet meer geweest.
Hij ligt vlak achter de veel bekendere Denneweg, die uitkomt
op het Korte Voorhout. Het wijkje werd jaren later en misschien
toen ook al wat al te wijds het Quartier Latin van Den Haag
genoemd, misschien omdat er een enkele gallerie en wat antiekwinkels
waren, de Haagse Kunstkring zich aan de Denneweg bevond en aan
een zijstraatje van de Denneweg lag café De Sport, hét
café voor het Haagse (pseudo)artiestendom.
De Nieuwe Schoolstraat was toen in ieder geval nog een saaie
straat met een lange reeks huizen, deels kantoor, uit de negentiende
eeuw.
Nummer 56 was een bovenhuis en toen ik de kamer kwam bekijken
werd ik bovenaan een verveloze trap verwelkomd door een vrouw,
die zich bekend maakte als de eigenares van het pand.
Ik was toen een jaar of vijfentwintig en in mijn herinnering
was het een oude dame, nu schat ik dat ze even over de vijftig
was, hoewel ze ook iets leeftijdloos over zich had. Het was
een type dat ook vijfenzeventig kon zijn geweest maar eruit
zag als zesenvijftig. Graatmager was ze, geblondeerd piekerig
haar, en qua kleding deed ze denken aan een zwerfster, die met
een winkelwagentje en wat plastic zakken langs de gevels schuift,
maar ze was wel opgemaakt, lippenstift en ik geloof zelfs ouderwets
gepoeierd en schrandere blauwe ogen keken mij aan toen ze zich
voorstelde met haar naam, die ik nimmermeer zal vergeten en
die ik hier letterlijk zal vermelden, hoewel ik verder meestal
pseudoniemen gebruik: baronesse Boiset van Genderen, prinses
Tarkovsky, gravin Treslong de la Tour.
Later noemden wij Nieuweschoolstraatzesenvijftigbewoners haar
eenvoudig De Barones.
De
Barones toonde mij mijn ‘appartement’, dat bestond
uit een kamer van pakweg vijf bij vijf plus een kabinetje, dat
een deur had naar die grote kamer en een deur naar de overloop.
Samen had ik uitzicht door drie ramen, de grote kamer die met
twee grote ramen uitkeek over de straat en het kabinetje had
één raam.
De Barones had intussen veel te vertellen.
Wat ik nog weet is: dat ze getrouwd was geweest met een Poolse
prins en daarna met een Belgische graaf. En dat ze nu alleen
was en woonde in een groot landhuis in Spanje. Dat ze af en
toe in Nederland was om wat zaken te regelen. Of het goed was
dat ze nog een weekje in mijn kabinetje mocht verblijven. Dat
ze na een week weer terugging naar Spanje. In het kabinetje
had ze een bed geïnstalleerd en een telefoon en het spaarde
hotelkosten uit. Ik vond het goedhartig als ik ben wel goed.
Hoefde geloof ik ook wat minder huur te betalen.
Intussen leek mijn kamer een riante basis te vormen voor een
boeiend bohémienleven. Overdag bond ik mijn stropdas
om, deed mijn colbertje aan en begaf ik mij naar het Ministerie
om nota’s te schrijven en commissievergaderingen te notuleren
en als ik thuis kwam deed ik mijn ribfluwelen broek en spijkerjasje
aan en mijn suède schoenen, zette mijn jazzplaten op
en spoedig ook de Rolling Stones, The Doors en Jimi Hendriks,
las boeken van William Burroughs en verwachtte dat de knagende
eenzaamheid en de kwellende onrust binnenin mij spoedig zouden
wijken voor spannende avonturen.
Nieuwsgierig was ik: wie woonden er verder in dit pand, behalve
tijdelijk in mijn kabinetje de barones die ik voortdurend door
de deur die ons scheidde heen hoorde telefoneren, uur in uur
uit.
In de kamers aan de achterkant woonde een Surinaams stel. Tussen
onze kamer bevond zich een primitieve douchecel en een tweepitsgasstelletje,
waarop de Surinamers hun kouseband kookte en ik af en toe een
ei bakte. Ik merkte verder niet veel van ze.
Dat kan niet gezegd worden van Andreas Das. Van de medebewoners
meldde hij zich het meest prominent. Hij woonde een trap hoger
in de kamer aan de achterkant. Andreas deed het eerst van zich
horen door een reeks juichende kreten, die hij slaakte toen
hij door de Nieuwe Schoolstraat aan kwam lopen. Het klonk als
Johooo, Héééjooo, het schalde door de buurt
en toen ik uit het raam keek zag ik een rijzige man aankomen,
een hippe figuur met een donkere volle baard, midden twintig,
met in zijn gevolg een paar wat jongere jongens. Dat juichen
was niet eenmalig, bleek later, Andreas slaakte de hele dag
door juichkreten.
Met veel lawijt beklom mijn baardige medebewoner de twee trappen
van ons pand naar zijn kamer en daar bleken zich gezellige middagen
en avonden af te spelen, waar ik al gauw ook uitgenodigd werd,
drukke dagdelen met altijd bezoek van bewonderaars van Andreas’
life style, gezellige eindeloze kletsuren met veel juichende
kreten van Andreas – Héééjooo, Hojoooo
- tussen het geklets en de harde popmuziek door, terwijl intussen
de gastheer de ene na de andere dikke joint draaide en rond
liet gaan.
Andreas was in die tijd een ongeremde levensgenieter die meesterlijk
alle arbeid wist te vermijden. Hij wist, mede dank zij de stuff,
voortdurend in een soort aanstekelijke extase te zijn. De enige
die met zijn levenswijze minder gelukkig bleek te zijn was Maaike,
zijn vriendin.
Maaike was een mooie meid van twintig, blond, slank met een
aantrekkelijk minirokje en af en toe glipte ze weg uit haar
werk of uit de kring van haar familie om haar nieuwe vriend
- ze gingen net een maand met elkaar - te bezoeken. Met Maaike
had Andreas een levendige erotische verhouding, waarvan hij
ons vaak luidruchtig en met veel gejuich verslag deed. Maaike
probeerde Andreas op het ‘rechte pad’ te brengen
en van tijd tot tijd hadden ze heftige ruzie, waarin het thema
was dat Andreas de hasj moest laten staan en werk moest zoeken.
En, een voorschot nemend op een latere aflevering, kan ik je
verklappen dat dit natuurlijk niet goed kon gaan. Maaike heeft
het na een paar maanden uitgemaakt. Tot Andreas’ eigen
verbazing was hij hierdoor diep aangeslagen. Toen ik hem vele
jaren en vele kamers en appartementen later weer tegenkwam was
hij niet meer die oude extatische Andreas; er was een floers
getrokken over zijn ooit zo glanzende donkerbruine ogen, hij
was een ridder van de droevige figuur geworden.
Wie woonden er verder in dat verveloze pand?
Af en toe zag ik een gejaagde jonge vrouw passeren en de trap
op rennen naar de tweede verdieping. Ze was tenger, donker,
niet onknap. Dat bood perspectieven. Ze woonde boven mij, in
een gelijkvormige kamer aan de voorkant. Xenia. Toen ik een
beetje kennis aan haar kreeg werd ik meegezogen in een leven,
waarin ze voortdurend van het ene administratieve baantje naar
het andere werd ontslagen, waarin steeds een ex-vriendje opdook,
en waarin ze van tijd tot tijd hevige angstaanvallen had.
De situatie die ik het meest herinner is, dat ze bij mij op
bezoek was en bij mij op schoot zat. We vrejen een beetje met
elkaar, zo’n eerste verkenning, toe ze opeens begon te
trillen en te beven. “Hij komt eraan”, zei Xenia
schor, rukte zich los en repte zich naar boven naar haar kamer,
en waarachtig, een minuut later hoorde ik het mij intussen al
bekende geluid van een MG-motor en daar stopte de felrode sportauto
van ex-minnaar Dick . Eerst geschreeuw van Xenia vanuit haar
raam en geschreeuw terug van Dick, die toch binnengelaten werd.
Even later klonk heftig geruzie van boven tot mijn kamer door,
gedoe, gebonk, geschreeuw.
Dan stilte, waarin ik mij voor mijn geestesoog een soort verzoenende
vrijpartij voorstelde.
Een volgende keer trachtte ik als een soort halfbakken beschermer
annex medeminnaar nog tussenbeide te komen in deze hopeloze
sadomasochistische geschiedenis - een verhitte discussie tussen
mij en Dick in vechthouding bij die rooie MG - maar dat was
onbegonnen werk. Wie dat uiteindelijk wel lukte was Xenia’s
oude leraar Duits, een dertiger, die jaren geleden toe ze nog
op school zat smoorverliefd op haar was geworden, al tijden
achter haar aan had gelopen en zich steeds als een trouwe borst
over haar ontfermde en naderhand, toen zijn scheiding erdoor
was, huurde hij zelfs een kamertje in ons huis om over haar
te waken. Vele jaren later werd ik een keer gebeld: ze waren
getrouwd en hadden een kind.
Verdere leden van deze kleurige menagerie later een keer.
Want intussen zat de Barones niet één week, niet
twee weken, maar al drie maanden in dat kabinetje. Op de overloop
kwam ik haar af en toe tegen en dan vroeg ik weer wanneer ze
nou naar Spanje zou vertrekken. Dan zei ze, nog een paar dagen,
maar ze bleef maar.
Na drie maanden was de maat vol. Ik hoorde haar weer uren telefoneren
met advocaten; inmiddels was bekend dat ze voortdurend het ene
proces na het andere voerde over alles en nog wat, ik geloof
ook over dat landgoed in Spanje. Ik rukte de deur van het kabinetje
open, waar ik een tafereel zag, dat nog steeds niet van mijn
netvlies is verdwenen: de Barones lag half op bed (het enige
meubel in dat kamertje), de telefoonhoorn in de hand, omringd
door ordners, klappers, mappen, papieren, dat alles ordeloos
op bed en op de vloer verspreid met daar tussendoor een open
pot pindakaas, een aangebroken brood, pakje boter, ongewassen
borden, kopjes en vies bestek en wat kleren en degelijke onderbroeken.
Ik kon nog net uitbrengen dat ze volgende week weg moest zijn.
Het was haar duidelijk dat mijn goedhartigheid aan zijn absolute
eind was gekomen en inderdaad was ze toen snel verdwenen.
20 januari 2006 (sommige details zijn in dit verhaal om
redenen van privacy veranderd)
Joden
in Nederlands Indië (1)
Short survey of the past presence of Jews in the then Dutch
East Indies, now Indonesia, part one
Donderdag,
2 december '05, woonde ik een symposium bij over Joden in Ned.
Indië*. Het vond plaats bovenin het eerbiedwaardig cultuurhuis
Felix Meritis, in de Shaffyzaal.
Het
inspireerde mij tot dit verhaal, een mix van feitjes,neerslag
van de lezingen en herinneringen.
Joden
zijn er in Nederlands Indië nooit in groten getale geweest.
In de bloeitijd van de Nederlandse koloniale aanwezigheid, in
1932, waren er zo'n 2000 op 300000 Nederlanders, die er verbleven
temidden van de toen 60 miljoen autochtonen.
Een van de eerste Joden was Leendert Miero , die aan het eind
van de 18e eeuw op Java soldaat was en daarna een handel is
begonnen. In Djakarta is nog steeds zijn graf te zien.
In
de 19e eeuw kwamen er meer Joden, voornamelijk voor de handel.
Een reiziger uit Jeruzalem, Rabbijn Jacob Saphir, die in de
vijftiger jaren van de 19e eeuw Batavia (Jakarta) bezocht, vermeldt
in zijn reisverslag, dat een Joodse handelaar uit Amsterdam
hem over 20 Joodse families van Nederlandse of Duitse herkomst
berichtte, de meesten woonachtig in Batavia, sommigen in Semarang
en Surabaya.
(voor wat meer
details zie het stukje op de site van het Israelische diasporamuseum)
Er was een zekere trek van Joden uit het Ottomaanse rijk naar
het Zuidoosten en een aantal kwam terecht op Sumatra en Java.
Ze werden Baghdadi's genoemd.
Bekend is het verblijf van de journalist Alexander Cohen, die
in de eerste helft van zijn leven rebel en anarchist was en
uitgeweken naar Indië een aantal jaren soldaat was in het
Nederlandsch-Indisch Leger.
Dat
was aan het eind van de 19e eeuw en in die tijd werd er in Nederland
uitgebreid reclame gemaakt om dienst te nemen in de koloniale
gelederen. Ook veel Joden gaven daar gehoor aan. Ze namen dienst
in het binnenlands bestuur van de kolonie of in het koloniale
leger, werden actief in het onderwijs en in medische beroepen,
of werden ‘planter' op de zogenaamde ‘ondernemingen' (uitgebreide
plantages voor koffie, thee of rubber).
Zo
ook mijn beide grootvaders [ meer over hen in column grootvaders
], die exemplarisch zijn voor deze ontwikkeling. Mijn grootvader
Cassuto emigreerde in 1915 als jong jurist naar Indië en
werd leraar aan (later directeur van) scholen, die zogenaamde
‘inlanders' opleidde voor administratieve en bestuursfuncties;
mijn grootvader van moederskant, van Zuiden, nam na zijn opleiding
aan de Koninklijke Militaire Academie als officier dienst in
het (inmiddels Koninklijke) Nederlandsch Indisch Leger, het
KNIL. Dat was al in 1905 of 1906.
Mijn veronderstelling is dat mijn grootvaders mede gemotiveerd
werden door de grotere vrijheid in de koloniën. Er waren
daar geen knellende banden van het Joodse milieu en er was minder
sprake van grote discriminerende vooroordelen en meer perspectief
op carrière.
Romantischer uitgedrukt: het avontuur dat lokte werd minder
begrensd door barrières vanuit de Joodse afkomst.
In
hoeverre was er nog sprake van Joods leven in die ‘groene gordel
van smaragd'?
Genoemde rabbijn Jacob Saphir die in de 19e eeuw Indië
bezocht verzuchtte in zijn verslag, dat de Joden daar nog amper
iets deden aan hun religie. Men besneed de zonen niet meer en
deed nauwelijks nog aan de Joodse feestdagen.
Dat was in de twinstigste eeuw nog steeds zo.
Er was in heel Nederlands Indië geen rabbijn. Als je per
se een besnijdenis (brit mila) wilde laten uitvoeren moest men
de rabbijn van Singapore laten overkomen.
Er
was ook geen synagoge, behalve in Soerabaja, waar een paar honderd
zogenaamde Baghdadi's (Sefardische Joden uit Irak) woonden.
Er waren Joden in wat grotere aantallen van nog geen of omstreeks
honderd in Batavia, Bandung en Semarang, maar die vormden geen
religieuze gemeenschap. Je kan je afvragen of die aantallen
kloppen, want ik vermoed dat vele Joden zich niet als zodanig
profileerden.
Zo
ook mijn grootouders, die leefden of trachtten te leven net
zoals alle andere Nederlandse ‘kolonialen'. Ze waren lid van
de ‘Sociëteit' (de gezelligheidsvereniging van de Nederlandse
gemeenschap, bijgenaamd ‘de Soos'). Ze waren actief in toneelclubs;
overgeleverde krantenknipsels recenseren succesvolle toneeluitvoeringen
, waarin mijn grootmoeder figureert als gangmaakster.
En een beruchte foto van mijn anders zo ingetogen grootvader
Cassuto uit zijn jonge Indische jaren toont hem verkleed als
vrouw in het toneelstuk ‘De tante van Charley'; het laat een
glimp zien van onbezorgde deelneming aan het gezelligheidsleven.
Ze vierden Kerstmis en Sinterklaas en waren betrokken in allerlei
feestelijkheden rond het Koninklijk Huis of goede doelen.
Ook mijn grootvader van Zuiden is op een reeks foto's van feestelijke
bijeenkomsten aan lange tafels te zien met vele verder anonieme
medevierders.
bericht
over toneeluitvoering met vermelding Lien Cassuto, Magelang
1927/28
Kerstmis Cassuto's en vrienden, Probolinggo
(op Oost-Java)1920, Lien Cassuto vierde volwassene van links,
geflankeerd door zoontjes Max en Ernest
Toch mag ik aannemen, deels uit bronnen, deels uit overlevering,
dat ze hun vrienden zochten in Joodse kring. In de tijd dat
mijn grootvader Cassuto met zijn gezin woonde in Bandung maakten
ze vele uitstapjes naar de onderneming Tjigombong, die in de
buurt van Bandung op de hoogvlakte van Preanger lag en die werd
gerund door hun goede vriend, de Joodse planter Albert Zeehandelaar.
Ook
andere vermoedelijk Joodse families komen in de fotoalbums voor.
Zo liep zeer waarschijnlijk grootvader Cassuto ook grootvader
van Zuiden tegen het lijf, toen de laatste na vele omzwervingen
in de buitengewesten in Bandung werd gestationeerd in een administratieve
militaire functie.
Ze werden goede vrienden.
Ze
waren beiden lid van een vrijmetselaarsloge.
Mijn vermoeden is, dat vele Joodse ingezetenen van grotere steden
in Nederlands Indië lid waren van de vrijmetselaars. Dat
zou verder moeten worden onderzocht. Weliswaar waren verreweg
de meeste Joden niet meer praktiserend Joods, ze hadden wel
behoefte de diepere zaken des levens te bespreken, te filosoferen
en vieringen te doen. De vrijmetselaarsloge bood daarvoor de
gelegenheid, overigens niet alleen aan Joden maar natuurlijk
ook aan anderen, die in een vrije spirituele omgeving geestverwanten
konden ontmoeten. In bijeenkomsten van die loges werden vele
contacten gelegd, ook dus tussen Joden onderling. En waarschijnlijk
gaf de loge ook veel gelegenheid tot wat we tegenwoordig ‘netwerken'
noemen.
Ik ontmoette op het symposium een man, die evenals ik als Joods
jongetje in Bandung had gewoond. Hij was een paar jaar ouder
dan ik en kon zich herinneren dat op de Vrijmaatselaarsloge
net zo goed Kerstmis als Chanoeka werd gevierd.
(wordt vervolgd met: Joden tijdens en na de Pacific war)
* Symposium
over joden en antisemitisme in Nederlands Indië en in Indonesië,
georganiseerd door de Stichting Bijzondere Leerstoel Joodse
Studiën (Universiteit van Amsterdam) op initiatief van
Evelien Gans, bijzonder hoogleraar Hedendaags Jodendom, in samenwerking
met het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie en met
de Vrije Universiteit.
12
dec. 2005
"The
aspects of things that are most important for us are hidden
because of their simplicity and familiarity. (One is unable
to notice something - because it is always before one's eyes.)
The real foundations of his inquiry do not strike a person at
all. - And this means: we fail to be struck by what, once seen,
is most striking and most powerful."
Wittgenstein, Philosophical Investigations, #129
"Het
verwondert mij steeds meer dat het Lichaam de Geest bevat -
zoiets kan niet zonder overweldigende arbeid gedragen worden"
(Emily Dickinson)
column
p. 1a
columns p. 2
columns p. 2a
columns p. 3
